قلب آسیای مرکزی و دروازه آبهای آزاد؛ ظرفیت مشترک قزاقستان و ایران برای تجارت منطقه ای

به گزارش "گسترش تولید و تجارت" روابط اقتصادی ایران و قزاقستان طی سالهای گذشته از سطح رایزنی‌های عمومی و مناسبات سنتی فاصله گرفته و به سمت همکاری‌های عملیاتی در تجارت، ترانزیت، کشاورزی، لجستیک و سرمایه‌گذاری حرکت کرده است. قرار گرفتن دو کشور در حاشیه دریای خزر، دسترسی ایران به آب‌های آزاد و جایگاه قزاقستان در آسیای مرکزی، ظرفیت قابل‌توجهی برای شکل‌گیری یک مسیر تجاری مکمل میان دو اقتصاد ایجاد کرده است؛ مسیری که در صورت رفع موانع بانکی و لجستیکی می‌تواند فراتر از تجارت دوجانبه، به توسعه نقش ایران در اتصال آسیای مرکزی به آب‌های آزاد نیز منجر شود.

آخرین آمارهای رسمی نشان می‌دهد تجارت دو کشور در سال ۱۴۰۴ به ۴۳۰.۲ میلیون دلار رسید که نسبت به رقم ۳۴۰.۳ میلیون دلار در سال ۱۴۰۳، رشد ۲۶.۴ درصدی را نشان می‌دهد

با این حال، ترکیب این رشد با آنچه در سال قبل رخ داده متفاوت است. در سال ۱۴۰۳، صادرات ایران به قزاقستان حدود ۲۱۶.۶ میلیون دلار و صادرات قزاقستان به ایران حدود ۱۲۳.۴ میلیون دلار بود؛ اما در سال ۱۴۰۴ صادرات قزاقستان به ایران با جهشی نزدیک به دو برابر به ۲۳۹.۳ میلیون دلار رسید، در حالی که صادرات ایران به قزاقستان به حدود ۱۹۱ میلیون دلار کاهش یافت. بنابراین، افزایش حجم تجارت در سال ۱۴۰۴ عمدتاً تحت تاثیر رشد صادرات قزاقستان بوده و تراز تجاری که در سال ۱۴۰۳ به نفع ایران بود، در سال ۱۴۰۴ به نفع قزاقستان تغییر کرده است.

تجارت ۴۳۰ میلیون دلاری؛ رشد محسوس اما فاصله زیاد با ظرفیت‌ها

رشد ۲۶.۴ درصدی تجارت در سال ۱۴۰۴ را باید در کنار افت شدید روابط دو کشور در سال ۱۴۰۲ و سپس روند احیای آن ارزیابی کرد. تجارت دوجانبه در سال ۲۰۲۳ به حدود ۱۶۵.۲ میلیون دلار سقوط کرده بود؛ اما در سال ۲۰۲۴ به ۳۴۰.۳ میلیون دلار و در سال ۲۰۲۵ به ۴۳۰.۲ میلیون دلار رسید. به این ترتیب، تجارت دو کشور در فاصله دو سال تقریباً ۲.۶ برابر شده است. با وجود این، رقم کنونی همچنان فاصله زیادی با سطوح تجارت اواسط دهه گذشته و همچنین اهداف جدید تهران و آستانه دارد.

در واقع، سهم ایران از تجارت خارجی قزاقستان همچنان بسیار محدود است

بر اساس داده‌های منتشرشده در قزاقستان، تجارت با ایران در سال ۲۰۲۵ تنها حدود ۰.۳ درصد از کل تجارت خارجی قزاقستان را تشکیل داده است. این رقم در مقایسه با شرکای اصلی قزاقستان، از جمله چین، روسیه، ازبکستان و ترکیه، نشان می‌دهد ظرفیت بزرگی برای افزایش سهم ایران در بازار این کشور وجود دارد.

تجارت با ایران در سال ۲۰۲۵ تنها حدود ۰.۳ درصد از کل تجارت خارجی این کشور را تشکیل داده است

این رقم در مقایسه با شرکای اصلی قزاقستان، از جمله چین، روسیه، ازبکستان و ترکیه، نشان می‌دهد ظرفیت بزرگی برای افزایش سهم ایران در بازار این کشور وجود دارد.ترکیب کالاهای مبادله‌شده نیز نشان می‌دهد دو کشور از ظرفیت‌های مکمل برخوردارند. ایران عمدتاً محصولاتی مانند پلیمرها و محصولات پلاستیکی، میوه و خشکبار، محصولات پتروشیمی، مواد معدنی، محصولات شیمیایی، مصالح ساختمانی و برخی کالاهای کشاورزی را به قزاقستان صادر می‌کند. داده‌های UN Comtrade برای سال ۲۰۲۴ نیز نشان می‌دهد پلاستیک‌ها با حدود ۵۹.۵ میلیون دلار، میوه و خشکبار با ۳۶.۲ میلیون دلار و محصولات لبنی، تخم‌مرغ و عسل با حدود ۲۰.۷ میلیون دلار از مهم‌ترین گروه‌های صادراتی ایران به قزاقستان بوده‌اند.

قزاقستان یکی از تامین‌کنندگان مهم غلات و نهاده‌های کشاورزی ایران است

جو، گندم، دانه‌های روغنی، روغن نباتی، ذرت و انواع گوشت در میان کالاهای مهم صادراتی قزاقستان به ایران قرار دارند. در سال ۲۰۲۵ نیز صادرات غلات قزاقستان به ایران رشد چشمگیری داشت؛ به‌گونه‌ای که در سال زراعی سپتامبر ۲۰۲۴ تا اوت ۲۰۲۵، بیش از یک میلیون تن غله از قزاقستان به ایران صادر شد، در حالی که این رقم در دوره قبل حدود ۸۶ هزار تن بود.

تجارت آزاد اوراسیا؛ فرصت تازه برای صادرکنندگان

یکی از مهم‌ترین تحولات ساختاری در روابط اقتصادی ایران و قزاقستان، اجرایی شدن موافقت‌نامه تجارت آزاد ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیاست. این توافق از ۱۵ مه ۲۰۲۵ اجرایی شد و بر اساس گزارش کمیسیون اقتصادی اوراسیا، برای نزدیک به ۹۰ درصد کالاها رژیم تجارت آزاد ایجاد می‌کند. از آنجا که قزاقستان یکی از اعضای اصلی اتحادیه اقتصادی اوراسیاست، اجرایی شدن این توافق می‌تواند هزینه ورود بخش قابل‌توجهی از کالاهای ایرانی به بازار قزاقستان را کاهش دهد و زمینه را برای افزایش صادرات فراهم کند.

مسیر سه میلیارد دلاری از کجا می‌گذرد؟

روابط اقتصادی ایران و قزاقستان در دو سال اخیر از نظر نهادی و زیرساختی وارد مرحله جدی‌تری شده است. رشد تجارت از ۱۶۵ میلیون دلار در سال ۲۰۲۳ به ۳۴۰.۳ میلیون دلار در ۲۰۲۴ و سپس ۴۳۰.۲ میلیون دلار در ۲۰۲۵، اجرایی شدن تجارت آزاد ایران و اوراسیا، رشد ۶۹ درصدی حمل‌ونقل ریلی، توسعه بنادر خزر و شهید رجایی و توافق‌های جدید در حوزه کشاورزی و لجستیک، همگی نشان‌دهنده تغییر جهت روابط از گفتگو به سمت اجرای پروژه‌های مشخص است.

فاصله میان تجارت ۴۳۰ میلیون دلاری و هدف ۳ میلیارد دلاری همچنان بسیار زیاد است

برای پر کردن این فاصله، افزایش صادرات ایران به قزاقستان باید در کنار توسعه واردات متوازن، سرمایه‌گذاری مشترک، ایجاد مراکز توزیع و انبار در قزاقستان، فعال‌سازی خطوط ریلی و دریایی و ایجاد سازوکار مطمئن پرداخت دنبال شود.

مزیت اصلی ایران در رابطه با قزاقستان صرفاً بازار این کشور نیست؛ جایگاه ایران به‌عنوان مسیر دسترسی قزاقستان به آب‌های آزاد می‌تواند پایه یک شراکت بلندمدت‌تر باشد

اگر دو کشور بتوانند همزمان سه ضلع «تجارت آزاد، لجستیک و سازوکار مالی» را تقویت کنند، هدف یک میلیارد دلاری می‌تواند دست‌یافتنی‌تر شود و در مرحله بعد، زمینه برای حرکت به سمت اهداف ۲ و ۳ میلیارد دلاری فراهم شود. در غیر این صورت، رشدهای مقطعی تجارت همچنان در برابر ریسک‌های سیاسی، بانکی و حمل‌ونقلی آسیب‌پذیر خواهد بود.

البته برخورداری از تعرفه ترجیحی یا صفر به‌تنهایی برای جهش تجارت کافی نیست

صادرکنندگان ایرانی برای استفاده واقعی از این مزیت باید قواعد مبدا، الزامات استاندارد، قرنطینه، بسته‌بندی، حمل‌ونقل و سازوکارهای مالی را نیز رعایت کنند. به همین دلیل، مرحله بعدی همکاری ایران و قزاقستان باید بر تبدیل مزیت حقوقی توافق اوراسیا به قراردادهای تجاری واقعی متمرکز شود.

هدف‌گذاری ایران و قزاقستان برای تجارت یک میلیارد دلاری

سفر رسمی مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری ایران، به قزاقستان در سال گذشته یکی از مهم‌ترین رویدادهای اقتصادی روابط دو کشور طی سالهای اخیر بود. در جریان این سفر، طرفین علاوه بر بررسی وضعیت تجارت، بر توسعه همکاری‌های حمل‌ونقل، لجستیک، سرمایه‌گذاری و اجرای توافق‌های پیشین تاکید کردند. پس از این سفر نیز مقام‌های دو کشور بر اجرای عملی توافق‌های به‌دست‌آمده تاکید کرده‌اند.

در نشست تجاری ایران و قزاقستان، قاسم‌ژومارت توکایف، رئیس‌جمهور قزاقستان، اعلام کرد که دو کشور ابتدا افزایش تجارت به یک میلیارد دلار و در مرحله بعد رسیدن به ۲ میلیارد دلار را هدف‌گذاری کرده‌اند. در کنار این هدف، نقشه راه گسترده‌تری برای رساندن تجارت به ۳ میلیارد دلار نیز مطرح شده است. بنابراین، هدف ۳ میلیارد دلاری را باید یک افق بلندمدت‌تر دانست، در حالی که رسیدن به یک میلیارد دلار، هدف عملیاتی نزدیک‌تر دو کشور محسوب می‌شود.

خزر و کریدور شمال ـ جنوب؛ مزیت اصلی ایران

یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های رابطه ایران و قزاقستان با روابط تجاری معمول، ظرفیت بالای ترانزیتی آن است. قزاقستان به شبکه ریلی آسیای مرکزی و چین دسترسی دارد و ایران می‌تواند مسیر اتصال این کشور به خلیج فارس، دریای عمان و بازارهای جنوب آسیا باشد.

داده‌های رسمی قزاقستان نشان می‌دهد حجم حمل‌ونقل در کریدور بین‌المللی شمال ـ جنوب در سال ۲۰۲۵ با رشد ۱۲ درصدی به ۳.۵ میلیون تن رسید

همزمان، حمل‌ونقل ریلی میان ایران و قزاقستان ۶۹ درصد افزایش یافت. دو کشور اکنون در حال بررسی توسعه زیرساخت‌ها و افزایش ظرفیت این مسیر هستند و هدف‌گذاری شده است ظرفیت کریدور در آینده به حدود ۲۰ میلیون تن در سال برسددو کشور اکنون در حال بررسی توسعه زیرساخت‌ها هستند و هدف‌گذاری شده ظرفیت کریدور در آینده به حدود ۲۰ میلیون تن در سال برسد.اهمیت این موضوع تنها به افزایش درآمدهای ترانزیتی محدود نمی‌شود. فعال شدن مسیرهای ریلی و دریایی می‌تواند هزینه حمل کالاهای قزاقستان به بنادر جنوبی ایران را کاهش دهد و در مقابل، دسترسی صادرکنندگان ایرانی به بازارهای آسیای مرکزی را تسهیل کند.در همین چارچوب، قزاقستان در سال ۲۰۲۶ گام دیگری برای تقویت حضور لجستیکی خود در ایران برداشت. در تیرماه امسال توافقی برای اختصاص زمین در بندر شهید رجایی به‌منظور ساخت یک پایانه حمل‌ونقل و لجستیک قزاقستان امضا شد. این پروژه می‌تواند به افزایش ظرفیت صادراتی قزاقستان و تقویت نقش ایران به‌عنوان مسیر دسترسی این کشور به آب‌های آزاد کمک کند.

کشاورزی؛ یکی از ستون‌های اصلی تجارت

کشاورزی در حال حاضر یکی از عملیاتی‌ترین حوزه‌های همکاری دو کشور است. قزاقستان از یک سو تولیدکننده بزرگ غلات، جو، دانه‌های روغنی و محصولات دامی است و ایران نیز به دلیل نیاز بازار داخلی، ظرفیت بالایی برای واردات این کالاها دارد. در مقابل، ایران در تولید میوه، سبزیجات، خشکبار، محصولات گلخانه‌ای و برخی محصولات فرآوری‌شده کشاورزی مزیت دارد.

دو کشور همچنین درباره کشت فراسرزمینی، توسعه تجارت غلات و روغن‌های نباتی و ایجاد زیرساخت‌های بندری برای انتقال محصولات کشاورزی مذاکراتی داشته‌اند. برای نمونه، قزاقستان اعلام کرده است که امکان افزایش صادرات روغن آفتابگردان به ایران تا ۵۰۰ هزار تن در سال وجود دارد و توسعه پایانه‌های روغنی در بنادر کوریک و آکتائو می‌تواند به افزایش ظرفیت این تجارت کمک کند.

چالش اصلی؛ پرداخت و ریسک تجاری

با وجود رشد تجارت، مهم‌ترین مانع برای تحقق اهداف بزرگ‌تر همچنان مسائل بانکی، پرداخت و تحریم‌هاست. این مسئله در سال ۲۰۲۶ به‌صورت جدی‌تری خود را نشان داده است. سریک ژومانگارین، معاون نخست‌وزیر و وزیر اقتصاد ملی قزاقستان، در ماه مه ۲۰۲۶ اعلام کرد که برخی قراردادهای ایران و قزاقستان به دلیل ریسک‌های مربوط به پرداخت عملاً متوقف شده‌اند و نگرانی تجار درباره نحوه انتقال پول یکی از عوامل اصلی کند شدن تجارت است. او همچنین گفت هدف ۳ میلیارد دلاری در شرایط فعلی دشوار است.

آمار سه‌ماهه نخست ۲۰۲۶ نیز نشانه‌ای از همین فشارهاست

تجارت دو کشور در این دوره به ۹۰.۸ میلیون دلار رسید که در مقایسه با ۱۲۹.۵ میلیون دلار در مدت مشابه سال قبل، حدود ۲۹.۹ درصد کاهش نشان می‌دهد. بنابراین، اگرچه سال ۲۰۲۵ سال رشد قابل‌توجه تجارت بود، داده‌های ابتدای ۲۰۲۶ نشان می‌دهد این روند هنوز تثبیت نشده است.

منبع: مهر