جارت جهانی
راه‌آهن کلاله–جلفا
کلاله–جلفا؛ ریل ۱۰۰ کیلومتری اتصال ایران به قفقاز، روسیه و اروپا
راه‌آهن کلاله–جلفا می‌تواند مسیر جدیدی برای اتصال ایران به قفقاز، روسیه و اروپا باز کند که این ریل ۱۰۰ کیلومتری می‌تواند بستری برای تغییر معادلات ترانزیتی ایران و گزینه جدیدی برای متنوع‌سازی تجارت کشور باشد.
به گزارش "گسترش، تولید و تجارت" راه‌آهن کلاله-جلفا به‌دلیل موقعیت راهبردی خود، می‌تواند ارتباط ریلی ایران با چند مسیر مهم تجاری را گسترش دهد. اهمیت این پروژه در آن است که با تکمیل زیرساخت‌های مرتبط و فراهم شدن شرایط لازم، امکان بهره‌گیری بیشتر از کریدورهای شمال-جنوب، شرق-غرب و کریدور میانی را فراهم می‌کند.
بازگشت مسیرهای زمینی به رقابت تجارت جهانی
حمل‌ونقل دریایی به‌دلیل امکان جابه‌جایی حجم زیادی از کالا با هزینه کمتر، به یکی از مسیرهای اصلی تجارت جهانی تبدیل شده و در نتیجه، سهم مسیرهای زمینی در برخی جریان‌های تجاری کاهش یافته است.بااین‌حال، افزایش ناامنی در مسیرهای کشتیرانی، تنش‌های سیاسی و رقابت کشورها بر سر کنترل گذرگاه‌های راهبردی دریایی، بار دیگر توجه به مسیرهای زمینی را افزایش داده است. در چنین شرایطی، کشورهایی که از موقعیت جغرافیایی مناسب و شبکه ریلی کارآمد برخوردارند، می‌توانند برای جذب بخشی از جریان تجارت بین‌المللی رقابت کنند.
ایران چهارراهی میان آسیا، اروپا و آب‌های جنوبی
ایران به‌واسطه موقعیت جغرافیایی خود، ظرفیت ایفای نقشی مهم در اتصال آسیا، اروپا، روسیه و آب‌های جنوبی را دارد. طی دهه‌های گذشته، خطوط ریلی مرزی مانند سرخس، اینچه‌برون و رازی برای تقویت ارتباطات ترانزیتی کشور ایجاد شده‌اند.همچنین پروژه‌هایی نظیر راه‌آهن رشت–آستارا، زاهدان–چابهار و کلاله–جلفا با هدف توسعه شبکه ریلی و گسترش ارتباطات منطقه‌ای مطرح شده‌اند. در این میان، راه‌آهن کلاله–جلفا به‌دلیل موقعیت جغرافیایی و ظرفیت بالقوه برای اتصال به چند مسیر بین‌المللی، نیازمند بررسی دقیق از منظر هزینه، ظرفیت بار و امکان بهره‌برداری است.
مکمل راه‌آهن رشت-آستارا
نخستین مزیت احتمالی این پروژه، کمک به توسعه کریدور شمال–جنوب است. با ایجاد خط‌آهن و تکمیل اتصال‌های لازم، می‌توان امکان انتقال کالا از جنوب ایران به جلفا و سپس ورود به جمهوری آذربایجان و ادامه مسیر به سمت روسیه را بررسی کرد.با توجه به زمان‌بر بودن تکمیل راه‌آهن رشت–آستارا، مسیرهای مکمل ریلی می‌توانند در صورت برخورداری از ظرفیت عملیاتی و توجیه اقتصادی، به افزایش انعطاف‌پذیری شبکه ترانزیتی کشور کمک کنند. همچنین محدودیت سرعت قطار در برخی بخش‌های مسیر رشت–قزوین بر ظرفیت جابه‌جایی بار اثر می‌گذارد؛ ازاین‌رو، ارزیابی مسیرهای جایگزین و مکمل اهمیت دارد.
فرصت تنوع‌بخشی به مسیرهای ریلی از جلفا تا اروپا
مزیت بالقوه دیگر این پروژه، ایجاد فرصت برای تنوع‌بخشی به ارتباطات ریلی ایران با ترکیه و اروپا است. اتصال ریلی ایران به اروپا از مسیر ترکیه با محدودیت‌هایی، از جمله وقفه در مسیر ریلی در محدوده دریاچه وان و محدودیت‌های زیرساختی، روبه‌روست.در مقابل، ایجاد ارتباط ریلی از جلفا به نخجوان و سپس ارمنستان می‌تواند گزینه‌های تازه‌ای برای اتصال ایران به شبکه ریلی منطقه فراهم کند. در صورت احداث و عملیاتی شدن این مسیر و فراهم شدن شرایط عبور بین‌المللی، امکان دسترسی به مسیرهای منتهی به ترکیه، گرجستان و دریای سیاه افزایش می‌یابد و وابستگی به مسیر فعلی ترکیه برای ارتباط ریلی با اروپا می‌تواند کاهش پیدا کند.
فرصتی برای ورود ایران به مسیر میانی کریدور شرق-غرب
ظرفیت دیگر راه‌آهن کلاله–جلفا به ارتباط آن با کریدور میانی مربوط می‌شود. این کریدور چین را از مسیر قزاقستان، دریای کاسپین، جمهوری آذربایجان، گرجستان و ترکیه به اروپا متصل می‌کند.چین نیز با توجه به نگرانی از اختلال در مسیرهای دریایی، به‌ویژه تنگه مالاکا، و با هدف توسعه مناطق غربی خود، به گسترش مسیرهای زمینی توجه دارد. در این شرایط، ایران می‌تواند با تکمیل زیرساخت‌های ریلی و تقویت ارتباطات با کشورهای همسایه، زمینه مشارکت بیشتر در جریان ترانزیت منطقه‌ای را فراهم کند.راه‌آهن کلاله–جلفا نیز در صورت تکمیل اتصال‌های منطقه‌ای و فراهم شدن امکان عبور تجاری، می‌تواند یکی از گزینه‌های جابه‌جایی کالا از مسیر ایران باشد؛ هرچند بهره‌مندی از کریدور میانی به اتصال‌های عملیاتی و توافق‌های کشورهای مسیر وابسته است.
موانع پیش روی این پروژه ریلی
تحقق این مزایا صرفاً با احداث خط‌آهن ممکن نمی‌شود. وضعیت مسیرهای ارتباطی در کشورهای همسایه، توافق‌های سیاسی، هماهنگی‌های مرزی، سازگاری فنی شبکه‌ها و هزینه انتقال کالا، همگی در عملیاتی شدن پروژه موثرند.ازاین‌رو، پیش از تصمیم‌گیری درباره اجرا، لازم است ظرفیت بالقوه جابه‌جایی بار، هزینه احداث و بهره‌برداری، زمان حمل، تقاضای واقعی صاحبان کالا و منافع اقتصادی پروژه به‌صورت دقیق بررسی شود. همچنین باید مشخص شود که این مسیر در مقایسه با گزینه‌های موجود، چه مزیت قابل‌اندازه‌گیری در هزینه، زمان یا ظرفیت حمل ایجاد می‌کند. در مجموع، راه‌آهن کلاله–جلفا می‌تواند فراتر از یک پروژه ریلی محلی، به تکمیل شبکه ترانزیتی ایران و گسترش ارتباط کشور با بازارهای منطقه‌ای و جهانی کمک کند. بااین‌حال، میزان اثرگذاری آن به موقعیت دقیق مسیر، امکان اتصال به شبکه‌های کشورهای همسایه، تقاضای بار و توجیه اقتصادی وابسته است.
مطالب مرتبط
