لکوموتیو
معادلات ژئوپولیتیکی منطقه اوراسیا
اصلاح حکمرانی ترانزیت
پایانههای لجستیکی مدرن
ایران و کریدورهای ترانزیتی اوراسیا؛ ایستادن در نقطه عطف تاریخی
بازآرایی مسیرهای حملونقل جهانی، ترانزیت را به ابزار قدرت ژئوپولیتیکی تبدیل کرده و ایران را در موقعیتی تعیینکننده قرار داده است؛ جایی که تصمیمهای امروز میتواند جایگاه کشور در رقابت کریدورهای اوراسیا را تثبیت یا تضعیف کند.
به گزارش "گسترش تولید و تجارت" تحولات اخیر در معادلات ژئوپولیتیکی منطقه اوراسیا، ترانزیت را از یک فعالیت صرفاً اقتصادی فراتر برده و به ابزاری موثر در موازنه قدرت کشورها تبدیل کرده است. جنگ روسیه و اوکراین، افزایش ناامنی در غرب آسیا، بحران دریای سرخ و تشدید رقابتهای تجاری میان چین و آمریکا، مسیرهای سنتی حملونقل جهانی را با بازآرایی جدی مواجه کرده؛ بازآراییای که ایران بهواسطه موقعیت جغرافیایی خود در مرکز آن قرار دارد.
موقعیت استثنایی ایران در دو کریدور راهبردی
ایران یکی از معدود کشورهایی است که بهصورت همزمان در امتداد دو کریدور راهبردی شمال–جنوب و شرق–غرب واقع شده است. این موقعیت بالقوه میتواند کشور را به یکی از گرههای اصلی لجستیک اوراسیا تبدیل کند؛ ظرفیتی که در صورت فعالسازی، نقش مهمی در افزایش امنیت اقتصادی و درآمدهای پایدار ایفا خواهد کرد. با این حال، نشانهها حاکی از آن است که رقبا با سرعت بیشتری در حال تثبیت جایگاه خود هستند. در سالهای اخیر، ترکیه با توسعه پیوندهای حملونقلی میان بنادر مدیترانه و قفقاز، جمهوری آذربایجان با تمرکز بر مسیرهای جایگزین ترانزیتی، کشورهای حاشیه خلیج فارس با سرمایهگذاریهای کلان بندری و قزاقستان با تقویت داراییهای لجستیکی خود در آسیای مرکزی و قفقاز، عملاً در حال قفلکردن مسیرهای جدید عبور کالا هستند. این روند، فضای رقابت را به زیان مسیرهایی تغییر میدهد که نتوانند سرعت، اطمینان و هماهنگی نهادی لازم را فراهم کنند.
ناامنیهای پیرامونی؛ فرصت بالقوه یا تهدید بالفعل؟
ناامنیهای پیرامونی ایران، از عراق و افغانستان گرفته تا دریای سرخ، در ظاهر میتواند فرصتهایی برای جذب بارهای ترانزیتی ایجاد کند؛ اما در عمل، اگر این شرایط با ضعفهای داخلی همراه شود، صاحبان کالا را به سمت مسیرهای باثباتتر سوق میدهد، حتی اگر آن مسیرها طولانیتر یا پرهزینهتر باشند. در منطق جدید ترانزیت، زمان و قابلیت پیشبینی، بهاندازه هزینه اهمیت دارد.
کریدورها؛ ابزار دور زدن تحریم و بازتعریف نظم تجاری
از سوی دیگر، محدودیتهای مالی، بیمهای و تحریمی، بُعد ژئوپولیتیکی رقابت کریدورها را پررنگتر کرده است. کریدورها امروز صرفاً راه عبور کالا نیستند؛ بلکه ابزار کاهش وابستگی، دور زدن گلوگاههای تحت کنترل رقبا و بازتعریف نقش کشورها در زنجیرههای ارزش منطقهای محسوب میشوند. به همین دلیل، تحولات مرتبط با کریدورهای عبوری از ایران با حساسیت بالایی از سوی بازیگران فرامنطقهای رصد میشود.
پاشنه آشیل ترانزیت ایران در داخل مرزها
با این حال، چالش اصلی ایران نه بیرون از مرزها، بلکه در داخل کشور قرار دارد. بهرهوری پایین شبکه ریلی، کمبود لکوموتیو، فرسودگی ناوگان، کندی تشریفات گمرکی، نبود پایانههای لجستیکی مدرن و ناهماهنگی نهادی، زمان عبور کالا از ایران را به یکی از نقاط ضعف جدی تبدیل کرده است. مقایسه عملکرد نشان میدهد که در برخی کشورهای منطقه، عبور واگنهای باری از مسیرهای طولانی در چند روز انجام میشود، در حالی که در ایران، مسیرهای کوتاهتر گاه به چند هفته زمان نیاز دارند.
در چنین شرایطی، آینده ترانزیت ایران به تصمیمهای امروز گره خورده است
در سناریوی موفق، تکمیل حلقههای مفقوده زیرساختی، اصلاح حکمرانی ترانزیت و فعالسازی دیپلماسی حملونقل میتواند ایران را به گره اتصال اوراسیا تبدیل کند. در سناریوی مقابل، تثبیت مسیرهای رقیب، نقش ایران را به یک گذرگاه حاشیهای تقلیل خواهد داد.رقابت کریدورها بیش از آنکه مسابقه سرعت باشد، آزمون تصمیمگیری است؛ آزمونی که نتیجه آن جایگاه اقتصادی و ژئوپولیتیکی کشورها را در سالهای آینده تعیین خواهد کرد.
منبع: فارس
مطالب مرتبط
